Temat pomnika zlokalizowanego na skwerze przy ul. Jana Kilińskiego w Pyrzyce od dłuższego czasu budzi emocje i jest przedmiotem publicznej debaty. Podczas najbliższej sesji Rady Miejskiej, zaplanowanej na 26 lutego 2026 roku, radni podejmą decyzję w sprawie projektu uchwały dotyczącej rozbiórki obecnego monumentu, znanego jako „Pomnik Pamięci”, oraz wzniesienia w tym miejscu nowego „Pomnika Niepodległości”.

Projekt uchwały wraz z obszernym uzasadnieniem został opublikowany. Dokument zawiera zarówno zapisy formalne, jak i szczegółowe informacje dotyczące dotychczasowych konsultacji społecznych oraz działań podejmowanych w tej sprawie.

Spór o symbol i jego znaczenie

Pomnik, zmodernizowany w latach 90. i opatrzony napisem „Bóg Honor Ojczyzna”, od kilku lat jest przedmiotem sporów. Jak wskazano w uzasadnieniu przygotowanym przez burmistrz Pyrzyc Marzena Podzińska, jego geneza oraz symbolika związane są z okresem PRL, który dla części mieszkańców stanowi symbol zniewolenia i narzuconego systemu politycznego. Dla innych jest on natomiast elementem lokalnej historii i pamiątką minionej epoki.

Konsultacje społeczne i petycje

W 2022 roku, na mocy zarządzenia burmistrza, przeprowadzono konsultacje społeczne w sprawie likwidacji pomnika. W okresie od 21 kwietnia do 19 maja mieszkańcy mogli anonimowo wyrazić swoją opinię. Złożono 144 ankiety, z czego 137 było ważnych.
Wynik głosowania:

• 98 głosów przeciw rozbiórce,

• 39 głosów za usunięciem pomnika.

Większość uczestników opowiedziała się wówczas za pozostawieniem monumentu.

Równolegle do urzędu wpłynęła petycja Prezesa Fundacji Ośrodka Monitorowania Antypolonizmu w sprawie likwidacji pomnika. 29 września 2022 roku Rada Miejska podjęła uchwałę o uwzględnieniu petycji, jednak dokument ten dotyczył jedynie jej rozpatrzenia – nie stanowił ostatecznej decyzji o rozbiórce. Do tej pory nie podjęto w tej sprawie formalnej inicjatywy uchwałodawczej.

Rozmowy z IPN

W kolejnych miesiącach odbyły się rozmowy z przedstawicielami Instytutu Pamięci Narodowej, w tym z dyrektorem szczecińskiego oddziału IPN oraz Biurem Upamiętnienia Walk i Męczeństwa. W marcu 2023 roku ówczesny prezes IPN, Karol Nawrocki, zaproponował współpracę przy likwidacji pomnika, deklarując, że IPN mógłby sfinansować powstanie nowego upamiętnienia w miejscu usuniętego obiektu.

W piśmie z września 2023 roku IPN podtrzymał deklarację współpracy oraz finansowania naziemnej części nowego pomnika, jednak – jak wynika z uzasadnienia – do tej pory do urzędu nie wpłynęła formalna oferta zawierająca szczegółowe warunki porozumienia.

Powrót do tematu w 2026 roku

Sprawa wróciła na forum publiczne w związku z planowanym na 2026 rok remontem ulicy Jana Kilińskiego. 8 stycznia 2026 roku burmistrz zaprosiła mieszkańców na otwarte spotkanie w Pyrzycki Dom Kultury. Po spotkaniu wyznaczono termin do 31 stycznia na składanie pisemnych opinii.

W wyznaczonym czasie wpłynęło 10 stanowisk:

• 8 za rozbiórką pomnika,

• 2 za jego pozostawieniem.

Większość uczestników spotkania oraz autorów pisemnych opinii opowiedziała się za jego usunięciem.

Podstawa prawna i nowa koncepcja

W uzasadnieniu wskazano również na ustawę z 1 kwietnia 2016 roku o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego przez nazwy budowli i pomniki. Zdaniem wnioskodawców obecny obiekt kwalifikuje się do usunięcia w trybie określonym w ustawie, a jego demontaż ma stanowić element porządkowania przestrzeni miejskiej.

W miejscu dotychczasowego monumentu planowane jest utworzenie „Pomnika Niepodległości” oraz nadanie terenowi nazwy Skwer Niepodległości. Nowe upamiętnienie ma nawiązywać do wartości takich jak wolność, solidarność i wspólnota, a także pełnić funkcję integracyjną, edukacyjną i estetyczną.

Jednocześnie zapowiedziano zachowanie wybranych elementów obecnego pomnika – napisu „BÓG HONOR OJCZYZNA” oraz głowy żołnierza. Mają one zostać przekazane do Działu Tradycji Pyrzyckiej Biblioteki Publicznej – „Muzeum Ziemi Pyrzyckiej” oraz na cmentarz komunalny w Pyrzycach.

Decyzja należy do radnych

Projekt uchwały trafi pod obrady Rady Miejskiej 26 lutego 2026 roku. To wtedy zapadnie decyzja, czy dotychczasowy pomnik zostanie rozebrany, a w jego miejscu powstanie nowe upamiętnienie pod nazwą „Pomnik Niepodległości”.

Bez względu na wynik głosowania, sprawa ta pokazuje, jak silnie historia i symbole obecne w przestrzeni publicznej wpływają na lokalną wspólnotę i jak ważne pozostaje wyważenie między pamięcią przeszłości a współczesną wrażliwością społeczną.